‏إظهار الرسائل ذات التسميات ئیعجازی زانستیی. إظهار كافة الرسائل
‏إظهار الرسائل ذات التسميات ئیعجازی زانستیی. إظهار كافة الرسائل

الثلاثاء، 25 ديسمبر 2012

قه‌ده‌غه‌كردنی دانیشتن له‌سه‌ر خوانێك، كه‌ مه‌ی له‌سه‌ر ده‌خورێته‌وه‌


هه‌ندێك كه‌س لایان نامۆیه،‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ری ئازیز (صلی الله‌ علیه‌وسلم) نه‌هی كردووه‌ له‌ دانیشتن له‌سه‌ر ئه‌و خوانه‌ی كه‌ مه‌ی له‌سه‌ر ده‌خورێته‌وه‌، به‌ڵام ئایا لێكۆڵینه‌وه‌و زانستی نوێ ئه‌م یاسایه‌ی پشت راست كردووه‌ته‌وه‌، یاخود به‌ واتایه‌كی تر بڵێین: زانستی نوێ ئه‌م ڕاستییه‌ی سه‌لماندووه‌؟
زنجیره‌یه‌ك لێكۆڵینه‌وه‌ی نوێی زانستی روونیان كردووه‌ته‌وه،‌ كه‌ بۆنی مه‌ی نه‌ك زیانی كه‌متر نییه‌ له‌ خودی مه‌یه‌كه‌‌، به‌ڵكو له‌ویش خراپتره‌! له‌به‌رئه‌وه‌ زانایان ئاگادارمانده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ دانیشتن له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ خوانانه‌ی، كه‌ مه‌ییان له‌سه‌ر ده‌خورێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و بۆنه‌ی ‌ له‌ مه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌رده‌چێت‌و مرۆڤ هه‌ڵی ده‌مژێت ده‌بێته‌ هۆی چه‌ندین زیانی جه‌سته‌یی، كه‌ ئه‌مانه‌ گرنگه‌كانیانن‌:
ئه‌و مادده‌ به‌ هه‌ڵمبووه‌ی، كه‌ له‌ په‌رداخی مه‌یه‌كه‌وه‌‌ ده‌رده‌چێت زیان به‌ كۆئه‌ندامی ده‌ماری مرۆڤ ده‌گه‌یه‌نێت، هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی تێكدانی یاسای كاركرنی مێشك.
هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌ڵمه‌ كارده‌كاته‌ سه‌ر تێكڕایی لێدانی دڵ‌و په‌ستانی خوێن، ده‌بێته‌ هۆی سه‌ر ئێشه‌و خه‌مۆكی‌و هه‌ندێك جار ده‌گاته‌ حاڵه‌تی بورانه‌وه‌ش، ئه‌مه‌ش به‌پێی ئه‌و بڕه‌یه،‌ كه‌ هه‌ڵی ده‌مژێت.
له‌ ڕاستیدا خواردنه‌وه‌ی مه‌ی شوێنه‌واری وێرانكار جێ ده‌هێڵێت، ئه‌م زیانانه‌ی كه‌ له‌ ئه‌نجامی مه‌ی خواردنه‌وه‌وه مرۆڤ تووشی ده‌بێت، ته‌نها ئه‌و كه‌سه‌ ناگرێته‌وه‌ كه‌ ده‌یخواته‌وه‌، به‌ڵكو ئه‌و كه‌سه‌ش كه‌ له‌ گه‌ڵیدا دانیشتووه‌ پشكی باشی له‌و زیانانه‌ به‌رده‌كه‌وێت!
له‌ رابردوودا خه‌ڵكی له‌و باوه‌ڕه‌دابوون، كه‌ دانیشتن له‌سه‌ر خوانی مه‌ی هیچ زیانێكی نییه‌و كارێكی ئاساییه‌، به‌ڵام لێكۆڵینه‌وه‌ نوێیه‌كان سه‌لماندوویانه‌ كه‌ زیانی ته‌واوی هه‌یه‌، هه‌روه‌كو چۆن جگه‌ره‌كێشان ده‌بێته‌ هۆی زیانگه‌یاندن به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری جگه‌ره‌كێشه‌كه‌ دانیشوون‌و دووكه‌ڵی ئه‌و جگه‌ره‌یه‌ به‌بێ فلته‌ر هه‌ڵده‌مژن، كه‌ كاكی جگه‌ره‌كێش به‌ ناویاندا په‌خشی ده‌كات، با خۆشیان جگه‌ره‌كێش نه‌بن، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر زیاتر له‌ جگه‌ره‌كێشه‌كه‌ زه‌ره‌رمه‌ند نه‌بن كه‌متر نابن.
هه‌ندێك له‌ موسوڵمانانی دانیشتووی ده‌وڵه‌ته‌ رۆژئاواییه‌كان، پێیان وایه‌ دانیشتن له‌سه‌ر خوانی مه‌ی كارێكی ئاساییه‌، چونكه‌ موسوڵمان له‌ خواردنه‌وه‌یدا به‌شداری ناكات، به‌ڵام ده‌توانین بیسه‌لمێنین، كه‌ دانیشتن ته‌نها بۆ ماوه‌ی نیو كاتژمێر له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ خوانانه‌ ده‌بێته‌ هۆی زیانگه‌یاندن به‌ كۆئه‌ندامی ده‌مارو ده‌ماغ و دڵ، ئه‌م زیانانه‌ش گه‌وره‌تر ده‌بێت ئه‌گه‌ر دانیشتنه‌كه‌ درێژبووه‌وه‌ یاخود دووباره‌ بووه‌وه‌.
خۆشه‌ویستانم، ئێستا با پێكه‌وه‌ بیر له‌م فه‌رمووده‌ پیرۆزه‌ی پێغه‌مبه‌ری ئازیز
 (صلی الله‌ علیه‌وسلم) بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو باوه‌ڕدارێكی راستگۆدا ده‌دوێت و ده‌فه‌رموێت: 
(من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فلا يقعد على مائدة يُشرب عليها الخمر) رواه أحمد والدارمی عن جابر، خودا لێی رازی بێت. واته‌ (هه‌ر كه‌سێك باوه‌ڕی به‌ خوای گه‌وره‌و رۆژی دوایی هه‌یه‌، با له‌سه‌ر خوانێك دانه‌نیشێت، كه ‌مه‌ی له‌سه‌ر ده‌خورێته‌وه)‌.
پێغه‌مبه‌ری ئازیز (صلی الله‌ علیه‌وسلم) له‌ كوێوه‌ ئه‌م زانیاریيانه‌ی هێناوه‌، چۆن پێش 1431 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر دركی به‌و زیانانه‌ كردووه‌، ؟!
دانیشتنی له‌سه‌ر ئه‌و جۆره‌ خوانانه‌ی‌ قه‌ده‌غه‌كردووه‌! بێگومان خودای به‌ ده‌سه‌ڵات‌و به‌ توانا ئه‌م زانیاریانه‌ی فێر كردووه‌و ناردویه‌تی بۆئه‌وه‌ی ببێته‌ ره‌حمه‌ت بۆ جیهانیان، هه‌ربۆیه‌ رازی نابێت ئوممه‌ته‌كه‌ی تووشی زیان ببێت!
پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌: ئایا ئاینه‌كه‌مان ئاینێكی جوان‌و نایاب نییه‌، كه‌ گرنگی به‌ ته‌ندروستی مرۆڤه‌كان ده‌دات‌و رێگه‌ نادات كرده‌وه‌یه‌ك ئه‌نجامبده‌ن، كه‌ زیان به‌ ته‌ندروستییان بگه‌یه‌نێت؟
ئایا پێغه‌مبه‌ری ئازیز (صلی الله‌ علیه‌وسلم) شایانی ئه‌وه‌ نییه،‌ كه‌ رێزو خۆشه‌ویستی خۆمانی بۆ ده‌رببڕین؟
له‌گه‌ڵمانبه‌ بۆ وردبوونه‌وه‌و رامان له‌م لێكۆڵینه‌وه‌ نوێیه‌:
خواردنه‌وه‌ی مادده‌ كحولییه‌كان شوێنه‌وارێكی درێژخایه‌ن  له‌سه‌ر مێشك جێده‌هێڵیت
لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی نوێی زانستی، په‌رده‌ی له‌سه‌ر خواردنه‌وه‌ رۆحییه‌كان هه‌ڵماڵی‌و ئاشكرای كرد، كه‌ ئه‌و ماددانه‌ چۆن ده‌بنه‌‌ هۆی لاوازيی كاری مێشك، زیاتر له‌وه‌ش كه‌ له‌  پێشدا گومانیان ده‌برد، له‌ ڕاستیدا و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، كه‌ هه‌ندێك له‌و باوه‌ڕه‌دان، كاریگه‌رییه‌كانی ماده‌ كحولییه‌كان له‌سه‌ر مێشك كه‌مبووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام هێشتا هه‌ر كاریگه‌ریی نێگه‌تیڤانه‌ی له‌سه‌ر هه‌ندێك كاروئه‌ركی دیاریكراوی مێشك هه‌یه‌.
زاناكان هه‌ستاون به‌ پشكنینی ئه‌و كاریگه‌رییه‌ی كحول ده‌یكاته‌ سه‌ر هه‌ندێك له‌ فرمانه‌ ئاڵۆزه‌كان، كه‌ مێشك پێی هه‌ڵده‌ستێت، وه‌كو بیركردنه‌وه‌و پلاندانان و توانابوون به‌سه‌ر چاودێری كاردانه‌وه‌ی كاره‌كان‌و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی كاریگه‌رییه‌ ده‌ره‌كییه‌كان. لێكۆڵه‌ره‌وه‌كان گه‌یشتنه‌ ئه‌و راستییه‌ی كاروفه‌رمانه‌كانی ئه‌م شوێنانه‌ی مێشك كاریان تێده‌كرێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر رێژه‌ی كحوله‌كه‌ له‌ خوێنیشدا دابه‌زێت بۆ رێژه‌یه‌كیش كه‌ كه‌سی مه‌به‌ست هه‌ستی پێنه‌كات، ئه‌م كاریگه‌رییانه‌ سه‌ره‌تا له‌سه‌ر ئه‌ركه‌كانی ئاڵۆزی مۆخ كار ده‌كه‌ن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ كحول  له‌ خوێندا دابه‌زیوه‌.
هه‌روه‌ها لێكۆڵه‌ره‌وه‌كان هه‌ستان به‌ ئه‌نجامدانی به‌راوردێك له‌سه‌ر ژماره‌یه‌ك خۆبه‌خش له‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی كه‌ كحول‌و شه‌ربه‌تی پرته‌قاڵ به‌ تێكه‌ڵاوی ده‌خۆنه‌وه‌، به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێكی تر كه‌ خواردنه‌وه‌كانیان خاڵییه‌ له‌ كحول، (پرۆفیسۆر روبرت بیل له‌ زانكۆی ماجیل له‌ مونتریالی كه‌نه‌دی) كه‌ سه‌رۆكی تیمی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ بوو، روونی كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌نجامی لیكۆڵینه‌وه‌كه‌ رێژه‌ی ترسناكی ده‌رخستووه‌ له‌ ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی شۆفێری ده‌كه‌ن، هه‌روه‌كو ده‌ڵێت: ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌و بڕوایه‌دان كه‌ پاش خواردنه‌وه‌ی كحول له‌ شوێنه‌كانی خۆیان  بۆ ماوه‌ی دوو كاتژمێر چاوه‌ڕێ بكه‌ن، پێش ئه‌وه‌ی ئۆتۆمبێله‌كه‌یان لێبخوڕن‌و بگه‌ڕێنه‌وه‌ نێو ماڵه‌كانیان، تا به‌ سه‌لامه‌تی بگه‌ڕێنه‌وه‌، ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ده‌ریخستووه‌ كه‌ له‌ راستیدا ئه‌و كه‌سانه‌ پێویستیان به‌ شه‌ش كاتژمێر چاوه‌ڕوانی هه‌یه‌، ئه‌گه‌رنا زۆرتر ئه‌گه‌ری تووشبونیان به‌ روودانی كاره‌سات هه‌یه‌ به‌ هۆی ئه‌و كاریگه‌رییه‌ی، كه‌ كحوله‌كه‌ دروستی كردووه‌ له‌سه‌ر ده‌ماغیان.
زیاتر له‌ یه‌ك ملیۆن رووداو له‌ به‌ریتانیا به‌ هۆی كحوله‌وه‌:
حكومه‌تی به‌ریتانیا رۆژانی دووشه‌ممه‌ی راگه‌یاند، بۆ هه‌ڵمه‌تێك له‌ پێناو سنورداركردنی ئه‌و شوێنه‌واره‌ خراپانه‌ی له‌ بواری ئابوری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كه‌وێته‌وه‌ به‌ هۆی خواردنه‌وه‌ی كحوله‌وه‌ له‌ لای زۆربه‌ی زۆری به‌ریتانییه‌كان!
به‌ تایبه‌ت دوای ئه‌و روونكردنه‌وه‌ی  ده‌ریخست، كه‌ زۆربه‌ی زۆری تاوان‌و ده‌ستدرێژییه‌كان له‌و وڵاته‌دا هۆكاری سه‌ره‌كی كحوله‌!
 
ئه‌و ئاماره‌ جه‌ختی له‌وه‌ كرده‌وه‌، كه‌ خواردنه‌وه‌ی كحول هۆكاری سه‌ره‌كییه‌ بۆ یه‌ك ملیۆن‌و دووسه‌د هه‌زار رووداو و كرده‌وه‌ توندوتیژییه‌كان كه‌ ئه‌نجامدراوه‌ له‌ ساڵی 2009دا له‌ به‌ریتانیا، هه‌روه‌كو ئه‌و ئاماره‌ ئه‌وه‌شی ده‌رخستووه‌ 30000 كه‌س داخلی نه‌خۆشخانه‌ بوون له‌ ماوه‌ی یه‌ك ساڵدا، دوای توش هاتنیان به‌ كرده‌وه‌ی توندوتیژی له‌ ئه‌نجامی خواردنه‌وه‌ی بێ سنوری كحول.
هه‌روه‌ها ئه‌و ئاماره‌ ژماره‌ی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ی بڵاوكردووه‌ته‌وه،‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ مردنی پێشوه‌خته‌وه‌ (ته‌مه‌نی زوو)، ئاماره‌كه‌ ئه‌وه‌ی سه‌لماندووه‌، كه‌ بیست‌و دوو هه‌زار كه‌س له‌ ته‌مه‌نی لاویدا مردون، به‌ هۆی خواردنه‌وه‌ی له‌ راده‌به‌ده‌ری مادده‌ كحولییه‌كانه‌وه‌ به‌ هه‌موو جۆره‌كانییه‌وه‌، هه‌روه‌ها 17 ملیۆن رۆژی كار به‌ هه‌ده‌ر چووه‌ به‌ هۆی خواردنه‌وه‌ی زۆری كحوله‌وه‌، هه‌روه‌ها هه‌مان ئامار به‌ فه‌رمی رایگه‌یاندووه‌ خواردنه‌وه‌ی له‌ راده‌به‌ده‌ری مادده‌ كحولییه‌كان ساڵانه‌ ده‌بێته‌ هۆی زیانگه‌یاندنی زیاتر له‌ 20 ملیار جونه‌یهی ئسته‌رلینی به‌ وڵاتێكی وه‌كو به‌ریتانیا!
لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك ده‌ریخستووه‌ كه‌ له‌ بیرچوونه‌وه‌ په‌یوه‌ندی به‌ خواردنه‌وه‌ی مادده‌ كحولیه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌:
چه‌ند زانیارییه‌كی زانستی جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی به‌هێزی نێوان كحول‌و له‌ بیرچونه‌وه‌، كه‌ ئه‌مڕۆ بووه‌ته‌ نه‌خۆشییه‌كی سه‌رده‌م، هه‌روه‌ها  له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی نوێدا،‌ كه‌ تیمێكی زانایان له‌ زانكۆی (كوبیو)ی فلله‌ندی پێی هه‌ستاون، ئه‌وه‌دووپاتكرایه‌وه‌، كه‌ خواردنه‌وه‌ی مه‌شروباتی رۆحی له‌ نیوه‌ی ته‌مه‌ندا ده‌بێته‌ هۆی لاوازبوونی توانای تاك له‌سه‌ر له‌به‌ركردن‌و له‌ بیرهاتنه‌وه‌ی رووداوه‌كان، به‌ به‌راورد له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ماده‌ی كحولی به‌كار ناهێنن!
هه‌روه‌ها به‌پێی هه‌مان لێكۆڵینه‌وه‌و له‌ڕێی ئه‌و  پشكنینانه‌ی بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كحول به‌ كارناهێنن ئه‌نجام دراون، جه‌خده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌  توانای ده‌رخكردن‌و بیرهاتنه‌وه‌ی ئه‌وان چوار جار زیاتره‌ له‌و كه‌سانه‌ی كحول به‌كارده‌هێنن، هه‌روه‌ها بانكی ئیسكتله‌ندا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ئه‌نجامدا له‌ نێوان خوێندكارانی زانكۆی به‌ریتانیدا، ئاشكرای كرد كه‌ ئه‌و بڕه‌ پاره‌ی ساڵانه‌ بۆ كڕینی ماده‌ كحولییه‌كان خه‌رج ده‌كرێت، ده‌گاته‌ نزیكه‌ی یه‌ك ملیار جونه‌یهی ئیسته‌رلینی!
كه‌مێك له‌ مه‌ی، واته‌ شێرپه‌نجه‌ی جگه‌رو ریخۆڵه‌:
رۆژنامه‌ی دیلی ته‌له‌غراف ده‌ڵێت: زۆرێك له‌ خه‌ڵكی تا ئێستا ئاشنا نین به‌ زیانه‌كانی خواردنه‌وه‌ی كحول، كه‌ ئه‌گه‌ری تووشبوونی به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ زیاد ده‌كات، له‌گه‌ڵ به‌ڵگه‌ی به‌هێز بۆ قسه‌كانیان، مه‌ی  تووشبوون به‌ شێرپه‌نجه‌ی ریخۆڵه‌ به‌ رێژه‌ی له‌ 18% زیاد ده‌كات، شێرپه‌نجه‌ی جگه‌ر به‌ رێژه‌ی له‌ 20%، هه‌روه‌ها كحول ترشه‌ڵۆكی ناوه‌كی مرۆڤ تێكده‌دات، ئه‌مه‌ش واده‌كات ئه‌گه‌ری توشبوونی به‌ شێرپه‌نجه‌ زیاد بكات.
دكتور راشل تومسون لێپرسراوی سندوقی جیهانی بۆ شێرپه‌نجه‌ ده‌ڵێت: (ئه‌گه‌ر كه‌سێك رۆژانه‌ نیو لیتر له‌ مه‌ی یان په‌رداخێكی گه‌وره‌ له‌ مه‌ی بخواته‌وه‌، ئه‌وه‌ زانست ده‌ریخستووه‌ كه‌ تووشبوونی به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ی ریخۆڵه‌ به‌ رێژه‌ی له‌ 18% و شێرپه‌نجه‌ی جگه‌ر به‌ رێژه‌ی له‌ 20% زیاتره‌!
رۆژنامه‌ی (دیلی ته‌له‌غراف) جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ شێرپه‌نجه‌ی ریخۆڵه‌ سێیه‌م جۆری شێرپه‌نجه‌یه‌ كه‌ به‌رێژه‌ی زیاتر له‌ شێرپه‌نجه‌كانی دیكه‌ له‌ وڵاتدا بڵاوبۆته‌وه‌، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت كه‌ ساڵانه‌ 36500 حاڵه‌ت تۆمار ده‌كرێت، له‌و رێژه‌یه‌ 16000 كه‌سیان ده‌مرن، هه‌روه‌ها شێرپه‌نجه‌ی جگه‌ر ساڵانه‌ 3000 حاڵه‌ت تۆمار ده‌كه‌ن به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ رێژه‌یه‌كی به‌رچاویان لێ ده‌مرێت!
به‌ڵگه‌ی باوه‌ڕپێكراو هه‌یه‌ ده‌یسه‌لمێنێت، كه‌ خواردنه‌وه‌ی كحول ئه‌گه‌ری تووشبوون به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ی مه‌مك  زیاد ده‌كات، هه‌روه‌ها شێرپه‌نجه‌ی ده‌م‌و قوڕگ‌و سورێنچك‌و ....، ئه‌م ئه‌نجامانه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ له‌م ده‌زگایه‌وه‌ ئه‌م ئامۆژگاریيانه‌ بڵاوبكاته‌وه‌:
به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك له‌ كحول دووربكه‌وه‌ره‌وه‌!!!
هه‌ر له‌و چوارچێوه‌یه‌دا، ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ ئه‌وه‌ی خسته‌ڕوو، كه‌ ئه‌م ئاگاداركردنه‌وه‌یه‌ ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ پووچه‌ڵده‌كاته‌وه‌، كه‌ ده‌ڵێن خواردنه‌وه‌ی مه‌ی بێ زیاده‌ڕه‌ویی ده‌بێه‌  هۆی یارمه‌تیدانی له‌ناوبردنی نه‌خۆشییه‌كانی دڵ، هه‌روه‌ها هۆشداریی دا له‌سه‌ر ئه‌و ئاماره‌ به‌ریتانیایه،‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌مساڵدا بڵاوكرایه‌وه‌ ده‌ریخستووه‌ كه‌ 10 ملیۆن به‌ریتانی ماده‌ كحولییه‌كان به‌ كارده‌هێنن. به‌ رێژه‌یه‌كی ترسناك.
پێش ئه‌وه‌ی كۆتایی به‌ ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ بهێنین ئه‌م ئایه‌ته‌ی په‌روه‌ردگارتان یاد ده‌هێنمه‌وه‌ كه‌ ده‌فه‌رمووێت:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) [المائدة: 90]..
واته‌: (ئه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ باوه‌ڕتان هێناوه‌، بێگومان بن كه‌ عه‌ره‌ق (مه‌شروبات) و قومارو ئه‌و به‌رده‌ی حه‌یوانی بته‌كانی له‌سه‌ر سه‌ر ده‌بڕێ بۆ بته‌كان‌و فاڵگرتنه‌وه‌، ئه‌مانه‌ گشت پیسن‌و له‌ كاری شه‌یتانن، ده‌سا ئێوه‌ خۆتانی لێ دووربگرن، بۆئه‌وه‌ی له‌ دنیاو قیامه‌تدا رزگارو به‌خته‌وه‌ر بن).
ئایا ئه‌مه‌ به‌ته‌واویی ئه‌وه‌ نییه،‌ كه‌ زانایان ئه‌مڕۆ له‌ سه‌ده‌ی بیست‌و یه‌كدا بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن؟
خواردنه‌وه‌ی مه‌ی قه‌باره‌ی مێشك بچووكده‌كاته‌وه:
لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی نوێی ئه‌مریكی كاریگه‌ری خراپی مه‌ی له‌سه‌ر كۆئه‌ندامی ده‌مار ئاشكرا كرد، جگه‌ له‌وه‌ش خواردنه‌وه‌ی رێژه‌یه‌كی زۆری مه‌ی له‌ لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی بچووك بونه‌وه‌ی قه‌باره‌ی مێشك .
 
له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كدا كه‌ لێكۆڵه‌رانی زانكۆی ویلزلی له‌ ویلایه‌تی مساتشوستسی ئه‌مریكی پێی هه‌ستاون، روونیان كرده‌وه‌،  لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كیان  ئه‌نجامداوه‌ له‌ نێوان 1839 كه‌سی ئه‌مریكی كه‌ ته‌مه‌نیان له‌ نێوان
 33 – 88 ساڵی بووه‌، به‌هۆی تیشكی ره‌نینی موغناتیسییه‌وه‌ گه‌یشتنه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ قه‌باره‌ی مۆخی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ به‌ درێژایی ژیانیان مادده‌ كحولییه‌كان به‌كارهێناوه‌، ده‌ناڵێنن به‌ ده‌ست بچووكبوونه‌وه‌ی قه‌باره‌ی مۆخیانه‌وه‌، له‌و نێوه‌نده‌دا ئه‌و كه‌سانه‌ی زیاتر سكاڵا ده‌كه‌ن به‌ ده‌ست ئه‌و كێشه‌یه‌وه‌ ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌رده‌وام مادده‌ كحولییه‌كان ده‌خۆنه‌وه‌
.
ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌شی روونكرده‌وه‌، كه‌ ئه‌م ئه‌نجامانه‌ زیاتر له‌ ئافره‌تاندا ده‌رده‌كه‌وێت وه‌ك له‌ پیاوان، ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و هه‌ستیارییه‌ی، كه‌ ئافره‌تان هه‌یانه‌ به‌ كاریگه‌ری مادده‌ كحولییه‌كان.
هه‌روه‌ها ئاماژه‌ی به‌ به‌راوردێك داوه‌ له‌ نێوان ئه‌وانه‌ی هه‌میشه‌ چێژ له‌ خواردنه‌وه‌ كحولیه‌كان وه‌رده‌گرن، چونكه‌ زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی هه‌فتانه‌ 14 په‌رداخ مه‌ی ده‌خۆنه‌وه‌ به‌ رێژه‌ی 1% مۆخیان بۆ قه‌باره‌یه‌كی مامناوه‌ندی بچووك ده‌بێته‌وه‌.
هه‌روه‌ها قه‌باره‌ی مۆخ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی به‌ رێژه‌ی له‌ 2% بچووك ده‌بێته‌وه‌ به‌ هۆی كاریگه‌ری ترسناكی مه‌یه‌وه‌‌.
كاریگه‌رییه‌ ترسناكه‌كانی مه‌ی:
پرۆفیسۆر ئه‌نده‌ر ئه‌ریكسن شاره‌زا له‌ پزیشكی شه‌رعیدا له‌ زانكۆی ئومیای سویدی روونی كرده‌وه‌ كه‌ عاره‌ق په‌رده‌یه‌ك به‌ ده‌وری عه‌قڵدا ده‌هێنێت و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌كار هێنه‌ر ده‌روخێنن و یاخود مامه‌ڵه‌یه‌كی دڕندانه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ورووبه‌ریدا ده‌كات. ئه‌مه‌ش به‌ هۆی كاریگه‌ری خراپی كحولییه‌وه‌یه‌، ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی ده‌رخستووه، كه‌ گرفته‌كانی كحوول په‌یوه‌ست نیین‌ به‌ ته‌نها ڕابه‌رایه‌تی كردن و شۆفێری كردنه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی سه‌ر خۆشیدا یان به‌ ڕووداوی ئۆتۆمبێله‌وه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ستن‌ به‌ مردنی ژماره‌یه‌كی زۆری مردنی نائاساییه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ به‌كارهێنه‌ری كحوولییه‌كان له‌ هه‌موولایه‌كه‌وه‌ ڕووبه‌ڕوی حاڵه‌تی ترسناك ده‌بێته‌وه‌ بێگومان هۆكاره‌كه‌ی بۆ كاریگه‌ری نێگه‌تیڤی كحوول ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ ئه‌و ئاماژه‌ نایاب و جوانه‌ نییه‌ كه‌ قورئان پێش چوارده‌ سه‌ده‌ له‌مه‌و به‌ر باسی له‌ كاریگه‌ری خراپی عاره‌ق كردووه‌، هه‌روه‌كو ده‌فه‌رموێت:
(إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ) [المائدة: 91]. واته‌: (شه‌یتان هه‌ر ده‌یه‌وێت به‌ شه‌راب خواردن‌و قومار كردن، دوژمنایه‌تی و ڕق‌و كینه‌ بخاته‌ ناوتان، له‌ یادی خوداو له‌ نوێژ كردن رێتان لێ بگرێت، وه‌رتانگێڕێ، ئاخۆ ئێوه‌ له‌و كارانه‌ ده‌ستبه‌ردار ده‌بن؟! واته‌ ده‌بێت له‌و شتانه‌ ده‌ست هه‌ڵگرن كه‌ خودا حه‌رامی كردوون).
خۆشه‌ویستانم ئێستا زانیتان بۆچی خوای گه‌وره‌ ئه‌و ماده‌ پیسه‌ی له‌سه‌ر حه‌رام كردووین؟ هه‌روه‌ها زانیتان بۆچی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم) ته‌نانه‌ت دانیشتنی له‌سه‌ر خوانێك لێ حه‌رام كردووین، كه‌ مه‌ی لێ ده‌خوورێته‌وه‌؟ زانایان دوای هه‌وڵ‌و لێكۆڵینه‌وه‌ گه‌لێكی  زۆر بۆ ئاشكرا كردنی زیانه‌كانی خواردنه‌وه‌ی مه‌ی،  هه‌ندێكیان لیكۆڵینه‌وه‌یه‌كی وه‌همیان كردووه‌ بۆ پاڵپشتی كردنی مادیی ئه‌و كۆمپانیایانه‌ی كه‌ شه‌راب دروست ده‌كه‌ن  تا قه‌ناعه‌ت به‌ خه‌ڵكی بكه‌ن كه‌ شه‌راب سوودی بۆ دڵ هه‌یه‌ له‌ ڕاستیشدا ئه‌م قسانه‌ پێچه‌وانه‌ی  لێكۆڵینه‌وه‌ زانستییه‌كانن.
هیچ دوانێك جیاوازییان نییه‌ له‌وه‌ی كه‌ مه‌ی ده‌بێته‌ هۆی له‌ ده‌ستدانی ژیری مرۆڤ و تێكدانی خانه‌كانی مێشك و لاوازكردنی زاكیره‌و هاندانی مرۆڤ بۆ تووندڕه‌وی‌و ئه‌نجامدانی تاوان و كاره‌سات، هه‌روه‌ها هۆكاره‌ بۆ تووشبوون به‌ نه‌خۆشییه‌ ترسناكه‌كان وه‌كو شێرپه‌نجه‌... ئه‌گه‌ر پرسیار له‌ هه‌ر پزیشكێك بكه‌ین ئامۆژگاریمان ده‌كات به‌ دوور كه‌وتنه‌وه‌ له‌ خواردنه‌وه‌ی كحوول، ئه‌مه‌ش هه‌موو كۆمه‌ڵه‌ پزیشكیه‌كان جه‌ختی لێ ده‌كه‌نه‌وه‌...
ئێمه‌ش به‌ هه‌موو (ملحد) لاده‌رێك له‌ رێگای راستی ده‌ڵێین ئه‌و شته‌ نامۆیه‌ چییه‌ كه‌ له‌ قورئاندا باس كراوه‌ تاوازی لێ‌ بهێنرێت؟
خوای گه‌وره‌ فه‌رمانی پێكردوین، كه‌ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك له‌ مه‌ی دووربكه‌وینه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌موو ئه‌و لێدوان‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ بوون كه‌ گه‌وره‌ زانایانی نا موسوڵمانیش بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن، كه‌واته‌ تۆی به‌ڕێز چ كێشه‌یه‌كت هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ  ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌دا، بۆچی به‌رپه‌رچی ئاكارو فه‌رمانه‌ جوانه‌كانی پێغه‌مبه‌ری ئازیز (صلی الله علیه‌ وسلم) ده‌ده‌یته‌وه‌؟!
من هۆكارێك نابینم، جگه‌ له‌ خۆبه‌زلزانین‌و كه‌لله‌ڕه‌قی‌و هه‌ڵه‌شه‌یی‌و شپرزه‌یی، له‌به‌رئه‌وه‌ ئامۆژگاری من بۆ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ گوماندان به‌رامبه‌ر ئه‌م قورئانه‌ پیرۆزه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێیان ده‌ڵێم: بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ رێبازی راسته‌قینه‌ی خوای گه‌وره‌، كه‌سانێك كه‌ ده‌روونیان پڕه‌ له‌ ماندووبون‌و بێزاری، بگه‌ڕێنه‌وه‌ تا به‌ نیعمه‌تی ئیسلام دڵئارام‌و به‌خته‌وه‌رو كامه‌ران ببن‌و له‌ خوای گه‌وره‌ نزیك ببنه‌وه‌، هه‌روه‌ك په‌روه‌ردگار ده‌ فه‌رموێت:
(قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ) [الزمر: 53]. واته‌:( ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله علیه‌ وسلم) له‌ منه‌وه‌ بڵێ: ئه‌ی به‌نده‌كانی من، ئه‌ی ئه‌وانه‌ی سته‌م‌و زیاده‌ڕۆییتان له‌ خۆتان كردووه‌، ئێوه‌ له‌ ره‌حمه‌ت و میهره‌بانی خودا بێ ئومێد مه‌بن، به‌ڕاستی خودا له‌ هه‌موو گوناهوتاوانێك خۆش ده‌بێت، ئه‌م بانگه‌شه‌یه‌ش بۆ ته‌واوی تاوانبارانه،‌ كه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لای خودا، به‌ڕاستی خودا لێبورده‌و میهره‌بانه)‌.
-----------------------
نووسينى : عبدالدائم الكحيل

كه‌فی ده‌ریا

وه‌رگیراوه‌
ئه‌مه‌ وێنه‌ی كه‌فی ده‌ریایه‌، دیارده‌یه‌كی ئاڵۆزه،‌ كه‌ له‌ گشت ده‌ریاكاندا ڕووده‌دات به‌هۆی تێكه‌ڵبوونی زۆری ئه‌وه‌ی، كه‌ ئاو هه‌ڵیگرتووه‌ له‌ پاشماوه‌و ته‌نه‌ ئه‌ندامییه‌كان وخوێ‌ وڕووه‌كی مردوو وماسی شیبووه‌وه‌ … ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی دروستكردنی كه‌فێكی زۆر سووك، به‌ڵام زۆر جار بۆ مه‌ودای په‌نجا كیلۆمه‌تر درێژ ده‌بێته‌وه‌
زانایان ئه‌م دیارده‌یه‌ به‌وه‌ ده‌چوێنن: ئه‌گه‌ر كه‌مێك شیر بكه‌یته‌ ناو ئامێرێكی تێكه‌ڵكردنه‌وه‌(الخلاط)وبه‌خێراییه‌كی زۆر تێكيبده‌یت، ئه‌وا كه‌فێك دروستده‌بێت، كه‌ ئه‌وه‌نده‌ی پێ‌ ناچێت به‌ هه‌وادا بڵاوده‌بێته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ئامێره‌ به‌ خێراییه‌كی زۆرتر بخولێته‌وه‌ ئه‌وا ئه‌ندازه‌ی ئه‌و كه‌فه‌ی دروستده‌بێت زۆرتر و سووكتر ده‌بێت.

ڕاستییه‌ زانستییه‌كان له‌باره‌ی كه‌فی ده‌ریاوه‌ به‌م جۆره‌ن:
 1- ئه‌و كه‌فه‌ دروست نابێت، ته‌نها له‌و كاتانه‌دا نه‌بێت، كه‌ به‌ هۆی گه‌رده‌لول یان لافاوی به‌هێزه‌وه‌ جوڵه‌یه‌كی خێرای ده‌ریا دروستده‌بێت، ئه‌م كه‌فه‌ش به‌رده‌وام له‌سه‌ر ڕووی ئاوه‌كه‌ دروستده‌بێت.
2-  كێشی ئه‌م كه‌فه‌ زۆر سووكه‌ و به‌ئاسانيی وه‌ك هه‌ڵم به‌ هه‌وادا بڵاوده‌بێته‌وه‌.
3- ئه‌ندازه‌یه‌كی كه‌م له‌ ئاو به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر كه‌ف دروستبكات، واته‌ كه‌ف هیچ كێشێك یان سودێكی نییه‌!
قورئانی پیرۆز, ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ ئایه‌تێكدا باسده‌كات و ده‌فه‌رموێت:
(أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ) [الرعد: 17]
ئه‌گه‌ر به‌ وورديی سه‌رنجبده‌ین, ده‌بینین ڕاستییه‌ زانستییه‌كان ته‌واو وه‌ك ئه‌وه‌ن، كه‌ له‌ ئایه‌ته‌كه‌دا باسكراوه‌, ئه‌ویش به‌مجۆره‌:
یه‌كه‌م: كه‌ف، به‌هۆی جوڵه‌ی خێرا و توندی  لافاوی ناو دۆڵه‌كانه‌وه‌ دروستده‌بێت ، هه‌رواش ئایه‌ته‌كه‌ باسی شێوه‌ی دروستبونی كه‌ف ده‌كات به‌هۆی جوڵه‌ی خێرای ئاوه‌وه‌، (فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا)  له‌گه‌ڵمدا سه‌رنجی  وشه‌ی (رَابِيًا) بده‌ن كه‌ له‌ كرداری (ربی یربو) ه‌وه‌  هاتووه،‌ واته‌ گه‌وره‌ بوو. له‌ ڕاستیدا زانایان ده‌ڵێن ئه‌و كه‌فه‌ پڕه‌ له‌ هه‌وا و ئه‌ندازه‌یه‌كی كه‌م له‌ ئاو به‌سه‌ بۆدروستكردنی ڕێژه‌یه‌كی زۆر له‌ كه‌ف.
 دووه‌م: ئایه‌ته‌كه‌ ئاماژه‌ به‌ یاسایه‌كی فیزیایی ده‌دات، كه‌ لای زانایان ناسراوه‌، ئه‌ویش یاسای چڕ بوونه‌وه‌یه‌، به‌جۆرێك ته‌نه‌ قورسه‌كان به‌هۆی هێزی كێشكردنی زه‌ویيه‌وه‌, ده‌نیشن وده‌چنه‌ ژێره‌وه‌، به‌ڵام ته‌نه‌ سووكه‌كان سه‌رده‌كه‌ون، ده‌توانرێت ئه‌م كرداره‌ خێرا بكرێت به‌ به‌كارهێنانی گه‌رمی. هه‌ربۆیه‌ كارگه‌كانی تواندنه‌وه‌, ئاسنی خاو ده‌توێننه‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی پاككردنه‌وه‌ی له‌ هه‌موو خڵته‌ و پیسییه‌ك، ئه‌مه‌ش دوای به‌رزكردنه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی بۆ ئاستێكی دیاریكراو, خڵته‌و پیسییه‌كه‌ به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ به‌رز ده‌بێته‌وه‌ و كه‌ف دروستده‌كات وله‌ ده‌رچه‌ی تایبه‌ته‌وه‌ ده‌رده‌چێت، به‌ڵام ئاسنه‌ پاكه‌كه‌ له‌ ژێره‌وه‌ كۆده‌بێته‌وه‌ و ده‌نیشێت، ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیه‌ به‌سه‌ر هه‌موو ماده‌كانی سروشتدا جێبه‌جێ ده‌بێت.
قورئانی پیرۆز باس له‌م كرداره‌ ده‌كات, وه‌ك خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:
(وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ)، ئه‌گه‌ر به‌راوردێك بكه‌ین له‌ نێوان ئه‌و كه‌فه‌ی كه‌ به‌هۆی ڕوبار و لافاوه‌وه‌ دروستده‌بێت و ئه‌وه‌ش كه‌ له‌ كارگه‌كانی  ئاسنی خاودا دروستده‌بێت. سه‌رنج ده‌ده‌ین كه‌ هه‌مان كردار له‌ هه‌ردوو باره‌كه‌دا ڕووده‌دات! كه‌ ئه‌مه‌ش پێناسه‌یه‌كی زۆر ورده،‌ كه‌ قورئان كردویه‌تی وهه‌رگیز ناگونجێت له‌لایه‌ن كه‌سێكی نه‌خوێنده‌واره‌وه‌ بكرێت، كه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر ڕوبارو لافاو نه‌كردبێت و زانیاری له‌باره‌ی ڕێگاكانی پیشه‌سازی ئاسن یان ئالتونه‌وه‌ نه‌بێت
سێهه‌م:  له‌ باره‌ی فه‌رموده‌ی (فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً)، ئه‌گه‌ر سه‌رنجی ڕۆیشتنی كه‌ف بده‌ین، ده‌بینین، كه‌ زانایان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن ته‌نها به‌ هه‌ڵكردنی شنه‌ بایه‌ك به‌سه‌ریدا, ئه‌وا كه‌فه‌كه‌ ده‌ڕوات و بڵاو و وشك ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا بریتییه‌ له‌ كه‌فێكی سوك و بڵقی هه‌وا! واته‌ ده‌ربڕینه‌ قورئانییه‌كه‌ له‌ ڕووی زانستیيه‌وه‌ ده‌ربڕینێكی زۆر ورده‌.
 
كه‌فی ده‌ریا و تاوان:
پێغه‌مبه‌ری گه‌وره‌مان (صلی الله علیه‌ و سلم) چواندنێكی زانستی وردی به‌كارهێناوه‌ كاتێك تاوانی زۆری به‌ كه‌ف چواندووه‌، وه‌ك فه‌رمویه‌تی (من قال "سبحان الله وبحمده" مئة مرة حُطّت عنه خطاياه ولو كانت مثل زبد البحر)!(هه‌ركه‌س سه‌د جار بڵێت "سبحان الله وبحمده‌" له‌ گوناهه‌كانی پاكده‌بێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر وه‌ك كه‌فی ده‌ریاش بێت)! هه‌روه‌ها فه‌رمووده‌ی زۆر هه‌یه،‌ كه‌ پێغه‌مبه‌ر( صلی الله علیه‌ وسلم) ئه‌و چواندنه‌ی به‌كارهێناوه‌ بۆ ده‌ربڕینی تاوانی زۆر وپاكبوونه‌وه‌ لێیان. پێغه‌مبه‌ر( صلی الله علیه‌ وسلم) ئه‌وه‌ی به‌كارهێناوه‌ تا په‌یامێكمان بداتێ‌، كه‌ هه‌رچه‌ند تاوان و گوناهه‌كان زۆر وگه‌وره‌بن, ئه‌وا یادی خوا و كاره‌چاكه‌كان به‌ئاسانی ئه‌و تاوانانه‌ پاكده‌كه‌نه‌وه‌, وه‌ك چۆن كه‌فی ده‌ریا به‌ ئاسانیی له‌ناوده‌چێت!
---------------------
بە پێنوسی: عبد الدائم الكحيل 

هەنگوین بەكتریا سەركەشەكان لە ناودەبات!


بەردەوام هەموو ڕۆژێك سەلماندنی زانستیی نوێ‌و بەهێز لەسەر هەنگوین‌و توانای هەنگوین لە چارەسەری نەخۆشیدا دەدۆزرێتەوە، كۆتا دۆزینەوەش بریتییە لەوەی كە هەنگوین دژەزیندەی زۆر بەهێز (ئەنتی بایەتیك)... لە خۆی دەگرێت.
لە لێكۆڵینەوەیەكی نوێدا كە زانكۆی (سیدنی ئوسترالی) ئەنجامیداوە، ڕوونیكردەوە كە هەنگوین توانایەكی سەسوڕهێنەری بۆ لە ناوبردنی ئه‌و ڤایرۆس‌و بەكتریا دڕندانه‌ هه‌یه‌، كە بەرگرییان به‌رامبه‌ر  دژە زیندەكان  (ئەنتی بایەتیك) هه‌یه‌...
خاتوو (دی كارتر)ی لێكۆڵەر، مامۆست لە كۆلێژی زانسته‌ بایەلۆجیی‌و ڤایرۆسییه‌كان،  لە زانكۆی سیدنی، دەڵێت: ئەو لێكۆڵینوەیه‌یی ئەنجاممانداوە، ئەوەمان بۆ ڕووندەكاتەوە كە هەنگوین دەتوانێت جێگەی زۆرێك لەو دژە زیندانە (ئەنتی بایەتیك)...بگرێتەوە كە بۆ چارەسەركردنی برینەكان وەكو مەرهەم‌و كرێمی جیاواز بەكارهاتوون، هەروەها هەنگوین وەكو هۆكارێكی یارمەتیدەربۆ چارەسەركردن بەكاردەهێنرێت، كاردەكات بۆ زیادكردنی تەمەنی دژە زیندەكان (ئەنتی بایەتیك).
هەنگوین باشترین خۆراكە بۆ منداڵ‌و لاوو گەورەكان، لە سەدان ماددەی سوودبەخش پێكهاتوەە، ڤیتامیناتی زۆر پێویستی تێدایە بۆ گەشەكردن، هەروەها جۆرەها كانزاو خوێ‌و ماددەی دژە ڤایرۆس‌و دژە میكرۆبی تێدایە، هەموو لێكۆڵینەوە زانستییەكان جەخت لەوە دەكەنەوە كە هەنگوین لە باشترین خۆراكە چارەسەرەكانە.
زۆربەی جۆرەكانی بەكتریا كە دەبنه‌ هۆكاری هەوكردن لە نەخۆشخانەكاندا، لانی كه‌م توانای مانەوەیان لەسەر بەرگری له‌ به‌رامبه‌ر جۆرێك لە دژەزیندەكان هه‌یه‌، ئەمەش پێویستی به‌ بەرهەمهێنانی جۆرەها دژەزیندەی نوێ(ئەنتی بایەتیك)هه‌یه‌...تا توانای مانەوەی هەبێت بۆ
لەناوبردنی ئەو بەكتریایەی هۆكارە بۆ تووشبوون بە نەخۆشییەكان.
هەروەها خاتوو (دی كارتر) دەڵێت: تا ئێستا زانایان ئەو ڕێگایە نازانن كە هەنگوین كاری پێدەكات، لەسەر بەرگریكردنی بەكتریا، بەڵام بە زۆری پێكهاتەی ناوەكی هەنگوین ناوی (methylglyoxal) لەگەڵ پێكهاتەكانی تر كارلێكدەكات كە تائێستا نەمانزانیون، تا توانای هەبێت لەسەر لە كارخستنی توانای بەكتریا بۆ به‌رهه‌مهێنانی  وه‌چه‌ی نوێ، كه‌ ئه‌م وه‌چانه‌  توانای بەرگری دژە زیندەكانیان هەیە.
هەنگوین لە ڕووی پێكهاتەكەیەوە بە ماددەیەكی زۆر ئاڵۆز دادەنرێت، كە نزیكەی 800 پێكهاتەی تێدایە، ئەم ئاڵۆزییەش كاری زانایانی قورسكردووە، كە بە تەواوی ئەو  ڕێگایانە بزانن كە چۆن بەرگری لە دژی بەكتریا  دەكات‌و  لە ناویاندەبات، خوای گەورە زۆربەوردی تایبەتمەندییەكانی چارەسەری ئەم ماددە خۆراكییە سەرسوڕهێنەرەمان بۆ باسدەكات، كە پێویستە لەسەرمان سوودی لێ ببینین.
 قورئانی پیرۆز هەواڵمان پێدەدات سەبارەت بە تایبەتمەندییەكانی چارەسەر لە هەنگویندا، خوای گەورە دەفەرمووێت:
(يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآَيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) [النحل: 69].
واتە: لە ناوسكی ئەو هەنگانەوە شیلەیەیك ڕەنگ جیاواز دێتە دەرەوە كە شیفای تێدایە بۆ (زۆر نەخۆشی) خەڵكی، (سەرەڕای تامی شیرین‌و خۆشی)، بەڕاستی ئا لە مەشدا بەڵگەو نیشانەی بەهێز هەیە بۆ كەسانێك كە بیربكەنەوە.. (سەرنجبدە لە هەنگ‌و شانەكانی، لە فڕین‌و هاتووچۆی، لە هەنگوین‌و تام‌و بۆن‌و ڕەنگی...).
ئەو كەسەی بیر لە هەنگ دەكاته‌وە، كە چۆن هەنگ بە هەنگوین دروستكردن هەڵدەستێت؟
سەرسامدەبیت لەو ئاڵۆزییەی لە كرداری بەرهەمهێنانی هەنگویندا هەیە.
هەنگ دەیان كیلۆمەتر دەبڕێت، دەورەی هەزاران گوڵ دەدات، تەنها لە پێناوی دروستكردنی یەك كەوچك هەنگوین..
لەبەرئەوە خۆشەویستانم ئامۆژگاریتان دەكەم سووربن لەسەرئەوەی هەموو ڕۆژێك هەنگوین بخۆن، ئەگەرچی ڕێژەیەكی كەمیش بێت، بە تایبەت لە كاتی نانخواردنی بە یانیاندا، كە زانایان دەڵێن: گرنگترین ژەمە خۆراكی ڕۆژانەیە، زانستی پزیشكیش سەلماندوویەتی كە خواردنی هەنگوین بە پێی پلان‌و بەرنامەیەكی خۆراكی ڕێكوپێك، دەبێتە چارەسەری زۆرێك لە نەخۆشییەكان، لەوانە هەوكردنی دەمارەكان، ئازارەكانی بڕبڕەی پشت، بەرگری لاشە زیاد دەكات لە دژی نەخۆشییەكان.
هەروەها ئامۆژگاریتان دەكەم كە پشت بە هەموو جۆرەكانی هەنگوین ببەستن‌و بەكارهێنانی دژەزیندە كیمیاویەكان كەمبكەنەوە، كاریگەری هەنگوین هێواشە، لەبەرئەوە پێویستە ئەم چارەسەرە بۆ ماوەی چەندین هەفتە، یان چەند مانگێك بەكاربهێنرێت، بەڵام چارەسەرێكی یەكجاری‌و سەد لە سەدە بە پشتیوانی خوای گەورە، سوپاس‌و ستایش بۆ خوای گەورە لەسەر ئەم هەموو نازو نیعمەتانەی كە ناژمێردرێن: (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ) [النحل: 18].
واتە: ((خۆ ئەگەر بێن‌و بتانەوێت نازونیعمەتەكانی خوا بژمێرێن، بۆتان ناژمێردرێت، (لە ئەندامەكانی دەرەوەو ناوەوەی خۆتان‌و ئەو ڕزق‌و ڕۆزییەی دەیخۆن‌و ئەو پۆشاك‌و ڕایەخ‌و ناوماڵەی بەكاری دەهێنن، سەرەڕای هەزاران دروستكراوانی تری دیارو نادیار لە جیهانی ماددەو ڕووەك‌و گیاندار... هتد) (سەرەڕای كەم سوپاسیتان لەو هەموو نازو نیعمەتە بێ شومارە)، بەڕاستی خوای گەورە هەر لێخۆشبوو میهرەبانە)).
-----------------
نووسینی: عبد الدائم الكحيل

الاثنين، 24 ديسمبر 2012

له‌ ڕێككارییه‌كانی قورئانی پیرۆز

1- له‌ قورئان ووشه‌ى دونیا ١١٥ جار هاتوه‌،ووشه‌ى آخرة١١٥ هاتووه‌
٢- له‌ قورئان ووشه‌ى ملائكه‌ ٨٨ جار هاتوه‌،ووشه‌ى شياطين ٨٨ هاتووه‌
٣- له‌ قورئان ووشه‌ى الناس ٥٠ جار هاتوه‌،ووشه‌ى الأنبياء ٥٠ هاتووه‌
٤- له‌ قورئان ووشه‌ى صلاح٥٠ جار هاتوه‌،ووشه‌ى فساد ٥٠ هاتووه‌
٥- له‌ قورئان ووشه‌ى إبليس ١١ جار هاتوه‌،ووشه‌ى الاستعاذة من إبليس١١ هاتووه‌
٦- له‌ قورئان ووشه‌ى مسلمين ٤١جار هاتوه‌،ووشه‌ى جهاد ٤١هاتووه‌
٧- له‌ قورئان ووشه‌ى زكاة 88 جار هاتوه‌،ووشه‌ى بركة 88 هاتووه‌
٨- له‌ قورئان ووشه‌ى محمد 4 جار هاتوه‌،ووشه‌ى شريعة 4 هاتووه‌
٩- له‌ قورئان ووشه‌ى امرأة 24 جار هاتوه‌،ووشه‌ى رجل 24 هاتووه‌
١٠ له‌ قورئان ووشه‌ى الحياة 145 جار هاتوه‌،ووشه‌ى الموت 145 هاتووه‌
١١- له‌ قورئان ووشه‌ى الصالحات 167 جار هاتوه‌،ووشه‌ى السيئات 167هاتووه‌
١٢- له‌ قورئان ووشه‌ى اليسر 36 جار هاتوه‌،ووشه‌ى العسر 12 هاتووه‌
١٣ له‌ قورئان ووشه‌ى الأبرار 6 جار هاتوه‌،ووشه‌ى الفجار 3 مرةهاتووه‌
١٤ له‌ قورئان ووشه‌ى الجهر 16جار هاتوه‌،ووشه‌ى العلانية 16 هاتووه‌
١٥ له‌ قورئان ووشه‌ى المحبة 83 جار هاتوه‌،ووشه‌ى الطاعة 83هاتووه‌
١٦- له‌ قورئان ووشه‌ى الهدى 79 جار هاتوه‌،ووشه‌ى الرحمة 79 هاتووه‌
١٧- له‌ قورئان ووشه‌ى السلام 50 جار هاتوه‌،ووشه‌ى الطيبات 50 هاتووه‌
١٨- له‌ قورئان ووشه‌ى الشدة 102جار هاتوه‌،ووشه‌ى الصبر 102هاتووه‌
١٩- له‌ قورئان ووشه‌ى المصيبة 75جار هاتوه‌،ووشه‌ى الشكر 75هاتووه‌

٢٠- له‌ قورئان ووشه‌ى الجزاء 117جار هاتوه‌،ووشه‌ى المغفرة 234هاتووه


له‌ ماڵپه‌ڕی سه‌ربه‌ست وه‌رگیراوه‌


الثلاثاء، 18 ديسمبر 2012

مه‌ی چاره‌سه‌ر نییه‌..


جمال محمد أمین



پزیشكەكان زۆر لە كۆنەوە و لە سەردەمی پێغەمبەردا (صلى الله عليه وسلم) و لە دوای ئەویش بانگەشەی ئەوەیان دەكرد كە مەی وەك دەرمانێكی چارەسەركار دەبێت ئەگەر بە بڕی گونجاو بەكارهێنرا. هەر ئەوان دەیان ووت كە: “مەی” بۆ لەش و تەندروستی زۆر باشە و لەش بەهێز دەكات و، بیر تیژ دەكات و, جگەر پاك دەكاتەوە و، زۆر سوودی تریشی هەیە. بەڵام پێغەمبەری ئیسلامیش دەفەرموێ‌: (إنها دا‌ء وإنها لیست بشفا‌ء). زۆر فەرموودەی دیكەش هەیە كە جەخت لەوە دەكەنەوە: “مەی” خۆی لە خۆیدا نەخۆشییە و چارەسەر نییە بۆ نەخۆشییەكان وەك:
1) 
عن وائل بن حجر: أن طارق بن سوید الخضری سأل رسول الله (صلى الله عليه وسلم) عن الخمر یجعل فی الدوا‌و, فقال (صلى الله عليه وسلم): (إنها دا‌ء ولیست بدوا‌ء). أخرجه مسلم. (كتاب اڵاشربە من صحیحه) و الترمذی و ابن ماجه.
2) 
عن طارق بن سوید قال: (یا رسول الله إن بأرضنا أعناباً نعصرها فنشرب, قال: لا، فراجعته قلت: إنا نستشفی للمریض قال: إن ذلك لیس بشفا‌ء ولكنه دا‌ء). أخرجه مسلم و ابن حبان.
3) 
عن أبی الدردا‌و عن النبی (صلى الله عليه وسلم): (إن اللهَ أنزل الدا‌ء وجعل لكل دا‌ء دوا‌ء، فتداۆوْا، ولا تَتَداۆوْا بالحرام). أخرجه أبوداود وابن السنی وأبو نعیم.
4) 
ئەبو داود دەگێڕێتەوە كە (دەیلەمی حیمیەری) لەگەڵ وەفدێكی یەمەنیدا هاتن بۆ لای پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) و لێیان پرسی: ئێمە لە ناوچەیەكی زۆر ساردداین و كاری قورس دەكەین و, لەو گەنمەش خواردنەوەیەك دروست دەكەین و دەیخۆینەوەو و بەهێزمان دەكات دژی سەرمای ووڵاتمان. پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) فەرمووی: ئایا سەرخۆشتان دەكات؟ ووتیان بەڵێ‌, پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) فەرمووی دە وازی لێ‌ بێنن و مەیخۆنەوە.
تا ئەمڕۆش بەردەوام مەی دەخورێتەوە بەو خەیاڵەی كە گوایە گەرمی دەدات بە لەش و مرۆڤ لە سەرما دەپارێزێت!
لە راستیدا ئەو هەست كردن بە گەرمییە لە ئەنجامی فراوان بوونی لوولە خوێنینەكانی ژێر پێستەوەیە و دەبێتە هۆی لەدەستدانی گەرمیی لەش و ڕێگرتنیش لە كاری ئەو ناوچەیەی دەماغ كە بەرپرسە لە ڕێكخستنی گەرمیی لەش, لە ناوچەی (Hypothalamus) لە مێشكدا، كە دیسان ئەوەش دەبێتە هۆی دابەزاندنی پلەی گەرمیی لەش. هەر بۆیە ساڵانە و لە بۆنەكانی وەك سەری ساڵا و جەژنی لە دایك بووندا كارەساتی مردن و ڕەق بوونەوەی دەیان و سەدان كەس ڕوو دەدات لە ئەمەریكا و ڕووسیا و ووڵاتانی دیكە، كە شەوانە لەسەر جادە و كۆڵانەكاندا دەمێننەوە و بەو هەستكردنە درۆینەیەی گەرمی كە بە هۆی مەی خواردنەوە بەدەستی دەهێنن لەو كوچە و كۆڵانانەدا ڕەق دەبنەوە!
گۆڤاری پزیشكیی ئەمەریكای باكوریش لە ژمارەی شوباتی (1984)دا نووسیویەتی: خواردنەوەی مەی گرنگترین هۆكارێكە بۆ ڕوودانی مردن لە ئەنجامی دابەزینی پلەی گەرمیی لەشەوە.
5) 
هەروەها پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) ئەفەرموێت: (من تداوی بالخمر فلا شفاه الله). ئەبوو نەعیم ڕیوایەتی كردووە و لە كتێبی (الطب النبوی)دا هێنراوە.
6) 
هەروەها پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) دەفەرموێت: (إنَّ اللهَ لم یجعل شفا‌ؤكم فیما حرم علیكم). هەروەها سەبارەت بە ئایەتی ژمارە (219)ی سوورەتی (البقرة) كە باس لە مەی و قومار دەكات، زانایانی ڕاڤە ڕاكانیان دەردەبڕن, دەقی ئایەتەكەش: [یسألونك عن الخمر والمیسر قل فیهما إثمٌ كبیرٌ ومنافع للناس وإثمهما أكبر من نفعهما]. زانایانی تەفسیر هەر هەموویان كۆكن لە سەر مانای (إثم كبیر) واتە: گوناهی زۆر گەورە و، مەی و قوماركردن بە سەرچاوەی هەموو تاوانەكان دادەنێن, چونكە لە باری نەمانی عەقڵادا هەموو گوناه و تاوانێك بەرجەستە دەبێت و پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) مەی ناو دەبات بە (أم الخبائث-سەرچاوەی چەپەڵییەكان).
بەڵام ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە كە تێگەیشتنی ئەو زانایانەیە بۆ ووشەی (منافع) جۆراوجۆرە؛ ئەوەتا “گبری” دەفەرموێت: (سوودەكانی مەی ئەو نرخانەی بووە كە بەدەست دەهێنران پێش حەرامكردنی و ئەو خۆشی و چێژەش دەگرێتەوە كە لە خواردنەوەیەوە بە دەست دێت).  “ابن كثیر” دەفەرموێت: (سوودە دونیایییەكانی مەی لەوەدایە كە بۆ لەش باشە, خواردن هەرس دەكات, پاشەڕۆ دەردەكاتە دەرەوە, بیر تیژ دەكات و، چێژ و خۆشی دەدات بەو كەسەی كە دەیخواتەوە، بەڵام ئەو سوودانە هەموویان یەكسان نین بە زیان و خراپییەكانی كە پەیوەستن بە عەقڵەوە و بە ئاینیشەوە، بۆیە خوای گەورە دەفەرموێت: [وإثمهما أكبر من نفعهما].
قرگبی”ش دەفەرموێت: (ووتراوە كە سوودەكانی مەی بۆ لەش ئەوەیە كە یارمەتی خواردن هەرس كردن دەدات، لاواز بەهێز دەكات و، ترسنۆك ئازا دەكات و، ڕەنگ پاك دەكاتەوە و، چێژیش دەدات بە بخۆری، هەروەها یارمەتیی كاری سێكسی دەدات).
سەعید حەووا”ش دەڵێت: (سودەكانی لەوەدایە كە هەندێك كەڵك بە لەش دەگەیەنێت لە هەندێك باردا).
فەخری ڕازی”ش ئەو سوودانەی “مەی”ی باس كردووە و، باسی لەوەش كردووە كە پلەی گەرمیی لەش بەرز دەكاتەوە لە كاتی سەرمادا.
 
لە ڕاستیدا ئەگەر ئەو هەموو سیفەتانە لە مەیدا هەبن و بەو جۆرە سوودبەخش بێت ئەوا پێویستە كە بەكاربهێنرێت و هەموو كەس بیخواتەوە, بەڵام لە ڕاستیدا هەموو ئەو سوودانەی كە باسكران هەموو ڕووكەشییە و خەیاڵە بەستراوەتەوە بەمەی”ەوە، چونكە لاواز بەهێز ناكات، بەڵكو ئەوەندەی تر لاوازی دەكات.. هەروەها نەك یارمەتیی هەرس كردنی خواردن نادات، بەڵكو دەبێتە هۆی هەوكردنی كۆئەندامی هەرس هەر لە دەمەوە تا دەگاتە ڕیخۆڵەكان… ناشبێتە هۆی بەهێزكردنی توانای سێكسی، بەڵكو عەقڵا دەبات و لەو كاتانەشدا تاوانی گەورە ڕوودەدات وەك دەستدرێژیی سێكسی بۆ سەر دایك و خوشكەكەی. بەلای كەمەوە نیوەی تاوانەكانی داگیركردنی جەستەیی لە جیهاندا لەژێر كاریگەریی مەیدا ڕوو دەدات..
هەروەها مەی بە هیچ جۆرێك خۆشی بۆ بخۆرەكەی ناهێنێت، و ئەو خۆشییەی كە باسیشی دەكرێت كاتییە و زۆر جار بە شەڕ و شۆڕ و ڕق و تاوان كردن كۆتایی دێت. سەبارەت بەوەش كە ترس ناهێڵێت و ترسنۆك ئازا دەكات, ئەوەش لە ئەنجامی لەدەستدانی عەقڵا و ژیریییەوە دەبێت كە خاوەنەكەی تووشی سەركێشی و لاساری دەكات.
بە پێی ئامارەكانیش 86%ی تاوانەكان لەژێر كاری مەی خواردنەوەدا ئەنجام دەدرێن و 50%ی كارەساتەكانی ڕێگاوبان بە هۆی مەی خواردنەوەیە
هەروەها كە دەڵێن: مەی بخۆرەكەی دوور دەخاتەوە لە ڕەزیلی و ڕژدی و بەخیلی، ئەوەشیان هەر لە ئەنجامی نەمانی عەقڵەوەیە و كەسی مەی خۆر پارەكەی لە شتی باش و بەكەڵك و یارمەتی هەژاران و داماواندا سەرف ناكات، بەڵكو سەرف كردنەكەی لە پێناوی غەیری خوادایە.
ئەوەش كەدەڵێن ئارەق خواردنەوە ڕەنگ پاك و جوان دەكات، زۆر لە ڕاستییەوە دوورە، چونكە ئەو سوور بوونەوەیەی دەم و چاو لە ئەنجامی كشانی موولوولە خوێنینەكانی ژێر پێستی دەم و چاوەوەیە, ئەو سووربوونەوەیە نیشانەی نەخۆشییە نەك جوانی و لەشساغی؟!.
جگە لەوانەش، دەستەواژەی: “مەی لەش گەرم دەكاتەوە و ناهێڵێت بخۆرەكەی سەرمای ببێت” ئەوا ئەو دەستەواژەیە هیچ شوێنێكی لە نوژداریی نوێ‌دا نییە.
ڕێكخراوە تەندروستییە جیهانییەكان و توێژینەوە زانستییەكان هەردەم وریایی دەدەن لەبارەی مەترسییەكانی خواردنەوەی “مەی”.
ئەوەتا بە پێی ڕاپۆرتێكی ڕێكخراوەی تەندروستیی جیهانی لە ژمارە (650)ی ساڵی 1980 كە سەبارەت بە كحول و گیر و گرفتەكانیەتی، هاتووە: (خواردنەوەی مەی كاریگەریی خراپی لە سەر تەندروستی هەیە و گیرو گرفتەكانی لە هی ماددە سڕكەرەكانی “هێرۆیین” و “مۆرفین” زیاترە).
هەروەها لە ڕاپۆرتێكی كۆلێژی شاهانەی پزیشكە دەروونییەكانی بەریتانیا لە ساڵی (1986)دا هاتووە كە: (كحول ماددەیەكە دەبێتە هۆی تێكدانی تەندروستیی مرۆڤ، مەترسییەكانی زۆر زیاترە لە مەترسییەكانی سەرجەمی ماددە بێ‌هۆشكەرەكان و، زۆربەی مەترسییەكانی كحول لەسەر تەندروستیی گشتی لەو ژمارە زۆرەی خەڵكەوە دێت كە بە شێوەیەكی مامناوەندی كحول بەكاردەهێنن). بەوەش ئەو ڕاپۆرتە بەرپەرچی ئەوە دەداتەوە كە هەندێك لە زانا و پزیشكە كۆن و تازەكان ئاماژەی بۆ دەكەن كە گوایا خواردنەوەی مەی بە شێوەیەكی مامناوەندی تەندروستی باش دەكات.
لە ڕاستیدا مەی خواردنەوە بە هەر شێوەیەك بێت تەندروستی دادەڕمێنێت و، ڕاپۆرتی كۆلێژی شاهانەی بەریتانی لە ساڵی (1987)یشدا جەخت لەسەر ئەو واتایە دەكاتەوە كە بە ناونیشانی (ئاكام و مەترسییەكانی خواردنەوەی كحول، بەڵایەكی مەترسیدار و شەڕێكی دەستەو یەخەیە).
لە و ڕاپۆرتەدا هاتووە كە: مەترسییە تەندروستییەكانی پەیوەست بە كحولەوە و بە پلەی یەكەم تەنها لەوەوە نایەت كە ژمارەیەكی كەم لە مەی خۆران بە بڕی زۆر مەی دەخۆنەوە، بەڵكو مەترسیی گەورە لە سەر تەندروستی گشتی لەوەوە دێت كە ژمارەیەكی زۆر لە خەڵك مەی دەخۆنەوە بە بڕی مامناوەندی و بەڕێك و پێكی.
خواردنەوەی (60مل) لە كحول ڕۆژانە، دەبێتە هۆی زیاد بوونی مەترسیی بەرزیی پەستانی خوێن و دەماخەوەستێ‌, نەخۆشییەكانی جگەر, لاوازیی توانای سێكسی و نەزۆكی و نەخۆشییەكانی كۆئەندامی دەمار (بەڵام بۆ ئافرەتان خواردنەوەی نیوەی ئەو بڕە بەسە بۆ ئەوەی تووشی ئەو نەخۆشییانە ببن).
ئەم ووشانەش كە لەم ڕاپۆرتەدان بە تەواوی دژ بەو ووتانەن كە زانایانی وەك (ئیبن سینا و ڕازی) و زۆری دیكە ووتویانە دەربارەی بەكارهێنانی مەی بە شێوەی مامناوەندی كە گوایا بێ‌زیانە و تەندروستی بەخش دەبێت بۆ مرۆڤ.
لە كتێبی (الف با‌و الكحول) كە گۆڤاری پزیشكیی بەناوبانگ (BMJ) لە ساڵی (1988)دا دەری كردووە، ئەوە هاتووە كە: (لە نێوان پێنج یەك تا سێ‌ یەكی هەموو ئەو حاڵەتانەی نەخۆشییەكانی سك كە داخڵی نەخۆشخانە دەبن بە هۆی مەی خواردنەوەیە. تەنها لە (ئینگلتەرە)دا هەموو ساڵێك (سێ‌ سەد هەزار) تا (نیو ملیۆن كەس) داخڵی بەشەكانی نەخۆشییەكانی سك دەبن لە نەخۆشخانەكاندا كە هۆكارەكانی خواردنەوەی “مەی”یە.
توێژینەوەی (مالۆ) لە سوید دەریخستووە كە (29%)ی هەموو ڕۆژەكانی داخڵا بوون لە نەخۆشخانەكاندا بە هۆی خواردنەوەی “مەی”ەوەیە.
هەروەها جارێكی دی لە كتێبی (الف با‌و الكحول)دا هاتووە كە (25%)ی هەموو حاڵەتەكانی ژەهراوی بوون لە بەریتانیادا بە هۆی خواردنەوەی “مەی”ەوەیە و، 60%ی هەموو ئەو بە ساڵاچووانەی كە داخڵی نەخۆشخانەكان دەبن لە بەریتانیا و بە هۆی كەوتنە خوارەوە، یان دابەزینی دڵا، یان لەدەستدانی زاكرە و تێكچوونی بیرو مێشكیان, (60%)ی ئەوانە بە هۆی خواردنەوەی “مەی”ەوەیە.
لە ڕووسیاشدا (90%)ی هەموو حاڵەتەكانی ژەهراوی بوون بە كحول كە داخڵی نەخۆشخانەكان بوون بە هۆی خواردنەوەی “مەی”یەوە مناڵن و لە خوار تەمەنی (15 ساڵی)یەوەن و سێ‌ یەكیشیان لە خوار تەمەنی (10 ساڵی)یەوەن.
بەپێی ڕاپۆرتی ڕێكخراوەی تەندروستیی جیهانیش لە كۆبونەوەی (63)هەمینیاندا لە خولی (32)ی ساڵی 1979دا: (مەی خواردنەوە یەكێكە لە گەورەترین گرفتە تەندروستییەكان لە جیهاندا, و بەردەوام بوون لە سەر خواردنەوەی كۆسپە لە بەردەم پێشكەوتنی تەندروستی و كۆمەڵایەتی و ئابووری لە زۆربەی كۆمەڵگاكاندا و، لەمپەرێكی زۆر گەورەیە لە بەردەم بواری تەندروستیدا و، یەكێكە لە گرنگترین هۆكاری داڕماندنی تەندروستیی گشتی كە هیچ چارەسەرێكی نییە).

مردن بەهۆی “مەی”ەوە:
مەی خواردنەوە دووەم هۆكاری مردنە لە ئەمەریكا و ساڵانە (سەد وبیست و پێنج هەزار) كەس بەهۆی ئەو نەخۆشی و دەردو بەڵاو كارەساتانەوە دەمرن كە لە ئەنجامی مەی خواردنەوە دروست دەبن. لە بەر ئەوەش كە جگەرەكێشان زیاتر بڵاوە، ئەوا قوربانییەكانی جگەرەكێشان بە پلەی یەكەم دێن و لە ئەمەریكا ساڵانە (سێ‌ سەد و پەنجا هەزار) كەس دەمرن بە هۆی جگەرەكێشانەوە.
بەڵام لە بەریتانیا بەپێی ڕاپۆرتێكی كۆلێژی شاهانەی پزیشكەكان ژمارەی قوربانییەكانی مەی خواردنەوە دەگاتە (چل هەزار) كەس كە لە دواتردا ئەو ژمارەیە كرا بە (بیست و پێنج هەزار) كەس، ئەوەش لەبەر ئەوەی بەشێك لە هۆكاری مردنەكان دەگەڕایەوە بۆ دیاردەی خۆكوشتن, ئیتر نازانرێت هۆكاری خۆكوشتنەكە سەرخۆش بوون و بێ‌ئاگایی بووە، یان تاوانەكە پێش مەی خواردنەوەكە بووە؟
گومانی تێدا نییە كە مەی خواردنەوە هۆكاری سەرەكییە لە ڕوودانی هەموو تاوانێكدا، تەنانەت خۆكوشتنیش, بەڵام قوربانییەكانی جگەرەكێشان هەمیشە لە پێشەوەیە, و ساڵانە لە ووڵاتێكی وەك بەریتانیادا ژمارەیان دەگاتە (سەد و چل هەزار) كەس.
وا لە خوارەوەش هەندێك لەو نەخۆشییانە ناو دەبەین كە بە هۆی مەی خواردنەوە پەیدا دەبن، ئەمەش بەرپەرچدانەوەی تەواوەتیی ئەو بیرۆكەیە دەگەیەنێت كە پێشتر دەوترا بەكارهێنانی مەی بە شێوەی مامناوەندی سوودی دەبێت بۆ لەش!

مەی و كۆئەندامی هەرس كردن
گۆڤـــــــــــــــاری جیهانی Medicine International ژمارە (62)ی ساڵی 1989 نووسیویەتی:
(
مەی خواردنەوە دەبێتە هۆی زیادبوونی شێرپەنجەی سورێنچك, و هۆی خوێن بەربوونی سورێنچك و هەوكردنی هەمیشەیی, و روودانی سكچوون, و مایەسیری، جگە لەوانەش هەوكردنێكی توندی پەنكریاس كە لەوانەیە بكوژ بێت, بەپێی ئەو توێژینەوانەی كە لە سەر خوێندكارانی كۆلێژی پزیشكی كراون دەركەوتووە كە (180گم) لە كحول ڕۆژانە دەبێتە هۆی نەخۆشییە مەترسیدارەكانی جگەر كە سێ‌یەم هۆكاری مردنە لای پیاوانی كامڵبوو لە ئەمەریكادا, و چوارەم هۆكاری مردنن لای ئافرەتان. هەروەها شێرپەنجەكانی: دەم، جگەر، قورگ, و هەوكردنیان بەهۆیمەی”یەوەیە.

مەی و نەخۆشییەكانی دڵ
گۆڤـاری جیهانی (Postgradulate Medicine) لە ژمارەی (91)ی ساڵی (1992)دا نووسیویەتی:
(
بە پێی توێژینەوە جیاجیاكان دەركەوتووە كە خواردنەوەی مەی هۆكاری سەرەكیی زۆربەی سنگەكوتێ‌ و مردنە كوتوپڕیییەكانە، چونكە خواردنەوەی مەی بە تەواوەتی كار دەكاتە سەر دڵا و لێدانەكانی تێك دەدات. بەپێی توێژینەوەیەكیش كە لە سەر (دوو هەزار) كەس ئەنجامدراوە كە تووشی مردنی كتوپڕی هاتوون، دەركەوتووە كە نیوەی ئەو ژمارەیە بە هۆی خواردنەوەی “مەی”یەوە بووە.
هەرەوەها بەپێی توێژینەوەیەكی تریش دەركەوتووە كە خواردنەوەی مەی هۆكاری تێكدانی سكۆڵەكانی دڵە لە لای 63%ی ئەو نەخۆشانەی كە لە خوار تەمەنی (65) ساڵییەوەن.

مەی و سێكس:
پێغەمبەر (صلى الله عليه وسلم) ئەفەرموێت: (لا یزنی الزانی حین یزنی وهو مۆمن، ولا یسرق السارق حین یسرق وهو مۆمن، ولا یشرب الخمر حین یشربها وهو مۆمن).
هەروەها دەفەرموێت: (الخمر أم الفواحش وأكبر الكبائر, من شرب الخمر ترك الصلاة ووقع علی أمه وخالته وعمته).
بەپێی ڕاپۆرتەكانی ڕێكخراوەی تەندروستی جیهانی 50%ی حاڵەتەكانی زەوتكردنی جەستەیی (الإغتصاب) بە هۆی كاریگەریی “مەی”یەوەیە و، هەروەها زۆربەی دەستدرێژییەكانی سەر مەحرەمەكان بە هۆی “مەی”یەوەیە.
جگە لەوانەش مەی خواردنەوە بە شێوەیەكی هێواش كاریگەریی خراپی لە سەر كۆئەندامی سێكسی هەیە، چونكە دەبێتە هۆی زیادكردنی زەوقی بخۆرەكەی، بەڵام لە لایەكی دیكەوە توانای سێكسی دادەبەزێنێت، چونكە كاردەكاتە سەر گلاند و ئەو ئەندامانەی كە پەیوەستن بەكۆئەندامی سێكسیەوە, و لەكاریان دەخات، یان كارەكانیان تێكدەدات لەلای هەردوو ڕەگەزی نێرو مێ‌.

مەی و كۆئەندامی دەرهاویشتن:
مەی خواردنەوە هۆكارێكی گرنگە بۆ تووشبوون بە نەخۆشییەكانی گورچیلە و، لە ئاكامیشدا پەككەوتنی گورچیلەكان، یان پەككەوتنی هەمیشەیی گورچیلەكان… هەروەها هەوكردن و سووربونەوەی پرۆستات و ئێش و ئازاری زۆر لە لای ئەوانەی كە نەخۆشیی پرۆستاتیان هەیە.
لەو نەخۆشییانەی دیكە كە هەر بە هۆی مەی خواردنەوە تووشی مرۆڤ دەبن: بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن، دەماخەوەستێ‌، دابەزینی دڵا و تێكچوونی لێدانەكانی، كەمبوونەوەی توانای سیستەمی بەرگری كردن, و لاوازبوونی توانای خرۆكە سپییەكان بۆ بەرگری كردن لە لەش, و كەمبوونەوەی خوێن و شیبوونەوەی خرۆكە سوورەكان, و زیاد بوونی چالاكیی سپڵا، هەوكردنی ئەندامەكانی كۆئەندامی هەناسەدان, و تووشبوون بە سیلی سییەكان, و زیادبوونی شێرپەنجەی قورگ… ئەمانە و جگە لەمانەش كاریگەریی خراپی دەبێت لەسەر كاری كوێرە گلاندەكان و گلاندە سێكسییەكان, و كارەكانیان تێكدەدات, و ووردەكاریی و رێكوپێكییەكانیان ناهێڵێت.
شایانی باسە كە تەنها نیوەی ئەو بڕەی مەی كە پیاو بەكاریدێنێت بەسە بۆ ئەوەی كە لەشی ئافرەت بە جارێك هەڵبوەشێنێت, چونكە دەبێتە هۆی تێكچوونی سووڕی مانگانە, و لە بارچوون و تێكچونی كۆرپەلە لە سكی دایكیدا, و لە دایكبوونی بە ناتەواوی و كەم و كورتییەوە.

لە كتێبی (هاریسۆن)ی پزیشكی چاپی (1991)دا هاتووە:
لەوانەیە خواردنەوەی مەی بە بڕێكی كەم یان مامناوەندی ببێتە هۆی كەم كردنەوەی كۆلیسترۆڵی كەمچڕیی لە خوێندا و زیادبوونی كۆلیسترۆڵی زۆرچڕیی لە خوێندا, ئەوە شتێكی باشە, بەڵام لە چەندین لای دیكەوە ئەو كحولە زیانبەخش دەبێت, چونكە دەبێتە هۆی تێكچونی ماسولكەكانی دڵا و لێدانەكانی دڵا و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن.
لە مانشێتی گۆڤاری (لانسێت)ی پزیشكیدا ژمارە (2)ی ساڵی (1987)دا هاتووە كە:
(
پێویستە هەموو پزیشكەكان یەك پەیام و یەك بانگەواز بدەن بە خەڵكی، ئەویش ئەوەیە كە مەی خواردنەوە زیانبەخشە بە لەش بە هەموو جۆرێكی و بە هەموو بڕێكییەوە, و سەرچاوەی هەموو نەخۆشییە كوشندەكانی وەك: سنگەكوتێ‌ و دەماغەوەستێ‌ و جەڵتەی خوێن و جەڵتەی دڵا و دەماخە, و هۆكاری تێكچوونی لێدانەكانی دڵە و هۆكاری مردنی كوتوپڕییە).
* * *
بەو جۆرە ئیعجازی زانستیی فەرموودەكانی پێغەمبەر (دروودی لەسەر بێت) سەبارەت بە “مەی” دەردەكەوێت، لە كاتێكدا كە ئەو بیروڕا هەڵەیە باوبووە كە گوایا مەی خواردنەوە بە بڕی كەم و مامناوەندی سوودی دەبێت بۆ لەش و چارەسەری هەندێ‌ نەخۆشی. ئەو بیروڕا هەڵانەش لە زۆربەی كتێبەكاندا لە كۆن و تازەدا تۆمار كراون. بەڵام وا زانستی پزیشكیی نوێ‌ ئەو بیر و بۆچوونانە ڕەتدەكاتەوە و، زیانی زۆری مەی خواردنەوە دەردەخات، ئیتر بە هەر بڕێك ببێت.

سەرچاوە:
گۆڤاری (اڵاعجاز العلمی)/ ژمارە (7)ی جومادی یەكەم (1421 ك)/ دەركراوی (هیئة الإعجاز العلمی).
ئەم بابەتە لە گۆڤاری هەیڤ ژمارە (1) دا بڵاوكراوەتەوە
سه‌رچاوه‌/